Quản Lý Vỉa Hè và Thu Phí: Chuyện Hàng Rong
Tại hội thảo khoa học “Giải pháp quản lý và khai thác vỉa hè trên địa bàn TP.HCM” do Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM tổ chức vào sáng ngày 30.8, nhiều kiến nghị quan trọng về việc thu phí vỉa hè và quản lý người bán hàng rong đã được đưa ra để thảo luận và đánh giá.
Vỉa hè không chỉ để đi bộ
TS Bùi Ngọc Như Nguyệt, Chánh văn phòng Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế – xã hội TP. Đà Nẵng, đã chia sẻ rằng kinh tế vỉa hè được phân thành ba nhóm đối tượng riêng biệt. Nhóm đầu tiên bao gồm các doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh đã đăng ký và sử dụng vỉa hè tạm thời để mở rộng không gian kinh doanh hoặc làm lối ra vào, cũng như để đỗ xe tạm. Nhóm thứ hai là những người buôn bán hàng hóa nhỏ lẻ trên vỉa hè, chủ yếu không đăng ký kinh doanh và thường bán các mặt hàng như tạp hóa, đồ vật nhỏ lẻ, thức ăn và đồ uống. Cuối cùng, nhóm thứ ba là những người lưu động, bán hàng rong hoặc bán dạo, thường không đăng ký kinh doanh và không có đăng ký sử dụng vỉa hè.
Thực tế, vỉa hè không chỉ dành riêng cho người đi bộ, mà còn đã trở thành nơi sinh sống của hàng triệu cư dân ở các đô thị Việt Nam và trên toàn cầu trong hàng trăm năm qua. Đây là không gian đặc biệt, thể hiện những giá trị văn hoá riêng biệt của từng đô thị và đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống đô thị.
Trong bối cảnh kinh tế và xã hội của Việt Nam, quy hoạch và tái thiết trật tự vỉa hè tại các đô thị trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải thực hiện điều này một cách khoa học và công bằng. Việc loại bỏ ngay lập tức các hoạt động kinh tế trên vỉa hè, tồn tại từ hàng trăm năm, không chỉ không thực tế mà còn không khoa học.
Chúng ta cần hiểu rằng việc thay đổi này sẽ là một quá trình dài hơi và cần sự tham gia tích cực của nhà nước để tạo ra cơ hội làm việc cho hàng ngàn người lao động nghèo khó đô thị và những người di cư vào đô thị. Điều quan trọng là đảm bảo an sinh xã hội và điều kiện sống tốt nhất cho họ. Cho đến khi chúng ta đạt được điều này, kinh tế vỉa hè cần tiếp tục thực hiện vai trò của mình. Các giải pháp từ chính quyền cần tập trung vào việc quản lý và cải thiện hơn là cố gắng loại bỏ nó hoàn toàn.
Bà Trúc Minh, giảng viên tại Đại học Luật TP.HCM, đã thể hiện quan điểm rằng trong việc quy hoạch và thu phí vỉa hè, cần tìm kiếm một sự cân bằng hoàn hảo giữa lợi ích của chính quyền và lợi ích của cộng đồng dân cư. Giải pháp tốt là phải đảm bảo rằng người dân hiểu rõ họ đang được bảo vệ và tạo điều kiện tạo ra giá trị văn hoá và du lịch. Khi người dân thấy được lợi ích của mình trong việc này, họ sẽ có động cơ tham gia tích cực. Hơn nữa, việc thu phí đối với những người sử dụng vỉa hè hợp pháp là cần thiết, song song với việc xử phạt đối với những người sử dụng vỉa hè mà không tuân theo quy định, nhằm đảm bảo tính răn đe và nâng cao ý thức trong cộng đồng.
69 hoạt động kinh doanh bám vào lòng đường, vỉa hè
Theo ông Nguyễn Xuân Đóa, Phòng Quản lý khoa học tại Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, vỉa hè hoặc hè phố được hiểu là một phần không thể thiếu của hệ thống đường phố trong đô thị, được thiết kế chủ yếu để phục vụ người đi bộ và đồng thời là nơi dành cho việc triển khai cơ sở hạ tầng kỹ thuật đô thị. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, vỉa hè ở TP.HCM và nhiều đô thị tại Việt Nam có những đặc điểm độc đáo không giống với nhiều đô thị trên toàn thế giới. Ngoài vai trò quan trọng trong việc bảo đảm không gian an toàn cho người đi bộ, vỉa hè còn trở thành nơi diễn ra nhiều hoạt động đa dạng khác nhau như kinh doanh và buôn bán.
Tại các đô thị, không ít nhóm người thuộc các tầng lớp và nghề nghiệp khác nhau đã chung sống và sử dụng không gian vỉa hè với đủ loại mục đích và vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Mặc dù những hoạt động này không hề chính thức, nhưng chúng vẫn chiếm lĩnh một phần lớn không gian và thời gian hoạt động trên vỉa hè. Trái lại, thực tế cho thấy rằng những hoạt động này tạo nên sự sôi động cho thành phố, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế và thu hút du khách. Kinh tế vỉa hè đã ra đời và phát triển theo một cách khách quan tại các đô thị, bởi vì nhu cầu cung cấp sản phẩm và dịch vụ của cư dân đô thị đang ngày càng gia tăng mạnh mẽ, đặc biệt là nhu cầu về các dịch vụ được cung cấp trên vỉa hè. Hơn nữa, một số lượng đáng kể lao động, đặc biệt là người nhập cư, đang thất nghiệp hoặc không có cơ hội làm việc khác, và họ đã tự nhiên hoặc cả bắt buộc tham gia vào hoạt động kinh tế trên vỉa hè để kiếm sống.
Dựa trên nghiên cứu về quản lý đô thị tại TP.HCM, đã được xác định tới 69 hoạt động kinh tế trên vỉa hè, đây là những hoạt động mưu sinh ngự trên lòng đường và trong các hẻm phố. Nghiên cứu cũng đã làm rõ rằng, kinh tế vỉa hè đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an sinh xã hội, mang lại 20 cơ hội việc làm, và cung cấp nguồn lương thực quan trọng cho người dân trong thành phố. Mặc dù thường được gọi chung dưới các cái tên như “bán hàng rong,” “quán cóc,” hoặc “buôn bán vỉa hè,” những hoạt động này hiện không phải tuân theo bất kỳ khung pháp luật cụ thể nào của Nhà nước, ngoài các yêu cầu về trật tự đô thị.
Như vậy, các địa phương hoàn toàn có khả năng phát triển các hoạt động kinh tế trên vỉa hè trong phạm vi quy định đã được thiết lập, và họ có thể tổ chức thu phí tại các tuyến đường theo đúng các quy định của pháp luật hiện hành.
Dự thảo Đề án thu phí sử dụng tạm thời lòng đường và vỉa hè tại TP.HCM, được Sở GTVT xây dựng và chia thành 5 khu vực để tính mức thu phí, đang đối diện với nhiều khó khăn và ý kiến trái chiều. Mặc dù dự kiến sẽ đóng góp hơn 1.500 tỷ đồng vào ngân sách TP.HCM hàng năm, nhưng các tranh luận xoay quanh mức thu phí, an toàn giao thông, mỹ quan đô thị và hạ tầng giao thông vẫn là thách thức lớn cho đề án này.
TS Dư Phước Tân, Trưởng phòng nghiên cứu quản lý đô thị tại Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, đã chia sẻ về kinh nghiệm triển khai hàng rong tại quận 1 trong việc tái bố trí các tuyến phố như Nguyễn Văn Chiêm và khu công viên Bách Tùng Diệp. Theo ông, việc này đã mang lại nhiều kết quả tích cực, không chỉ tạo ra cơ hội việc làm cho người bán hàng rong mà còn ổn định trật tự, cải thiện mỹ quan đô thị, và đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm cho cộng đồng. Mặc dù chỉ có 27 gian hàng với 54 hộ tham gia, chia thành 2 ca làm việc, và quy mô nhỏ nên tác động chưa thấy lớn. Tuy nhiên, với việc TP.HCM vừa ban hành quyết định số 32 về quản lý và khai thác vỉa hè, ông khuyên rằng TP nên tận dụng cơ hội này để mở rộng mô hình, từ đó tăng cường quản lý và khai thác vỉa hè một cách hiệu quả hơn. Ông cũng đề xuất sắp xếp lại các tuyến phố và vỉa hè đủ điều kiện để thu phí từ người kinh doanh tham gia, và đồng thời thúc đẩy việc thực hiện nghiêm túc các biện pháp chế tài để đưa vỉa hè và lòng đường vào quy trình quản lý cũng như bố trí giao thông.
Kinh tế vỉa hè không chỉ xuất hiện và tồn tại ở các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, mà còn tồn tại ở hầu hết các quốc gia với mức độ phát triển khác nhau như Mỹ, Pháp, Anh, Singapore, Hồng Kông (Trung Quốc), Thái Lan…
